หมู่บ้านยึดอาชีพขายลอตเตอรี่ ทำไมถึงเป็นอาชีพหลักของชุมชน

ถ้าพูดถึงอาชีพขายลอตเตอรี่ หลายคนอาจนึกถึงพ่อค้าแม่ค้าที่เดินขายตามตลาด สถานีขนส่ง หรือสถานที่ท่องเที่ยว แต่รู้หรือไม่ว่า ในจังหวัดเลยเคยมีรายงานถึงหมู่บ้านแห่งหนึ่งที่มีชาวบ้านประกอบอาชีพขายลอตเตอรี่เป็นอาชีพหลักร่วม 100 คน

หมู่บ้านแห่งนี้คือ บ้านไฮตาก หมู่ที่ 2 ตำบลลาดค่าง อำเภอภูเรือ จังหวัดเลย เรื่องราวของชุมชนแห่งนี้ถูกเผยแพร่ผ่านข่าวเมื่อวันที่ 11 เมษายน 2563 และสะท้อนให้เห็นว่า อาชีพที่หลายคนคุ้นเคยสามารถกลายเป็นแหล่งทำกินสำคัญของคนในพื้นที่ได้อย่างไร

บ้านไฮตาก หมู่บ้านที่มีคนขายลอตเตอรี่ร่วม 100 คน

เหตุการณ์ที่ทำให้บ้านไฮตากเป็นที่สนใจเกิดขึ้นในช่วงการแพร่ระบาดของโควิด-19 เมื่อเดือนเมษายน 2563

ขณะนั้นชาวบ้านที่ประกอบอาชีพขายลอตเตอรี่ประมาณ 100 คน รวมตัวกันขออนุญาตผ่านด่านตรวจเพื่อเดินทางออกไปขายสลาก หลังจากต้องหยุดพักอยู่ในหมู่บ้านตามมาตรการป้องกันโรคระบาด

นายภานุพงษ์ นามโยธา ตัวแทนชาวบ้านในขณะนั้น ให้ข้อมูลกับผู้สื่อข่าวว่า คนในหมู่บ้านยึดอาชีพขายลอตเตอรี่เป็นอาชีพหลักร่วม 100 คน โดยบางรายกู้เงินจากนายทุนหรือรับสลากมาขายก่อน มีต้นทุนต่อคนประมาณ 40,000–100,000 บาท

เมื่อการออกรางวัลถูกเลื่อนออกไป ชาวบ้านจึงได้รับผลกระทบอย่างหนัก เพราะไม่สามารถออกไปขายสินค้าได้ตามปกติ ขณะที่ภาระหนี้จากการลงทุนยังคงอยู่

เหตุการณ์นี้ทำให้เห็นว่า การขายลอตเตอรี่ไม่ได้เป็นเพียงอาชีพเสริมสำหรับบางคน แต่เป็นอาชีพที่มีความสำคัญต่อการเลี้ยงดูครอบครัวของชาวบ้านกลุ่มหนึ่งอย่างมาก

ทำไมอาชีพขายลอตเตอรี่จึงกลายเป็นอาชีพหลักได้

การขายลอตเตอรี่มีลักษณะเฉพาะที่แตกต่างจากการทำงานประจำ ผู้ขายสามารถเดินทางไปยังพื้นที่ที่มีลูกค้าหนาแน่น และเลือกเส้นทางการขายได้ตามโอกาส

ในรายงานข่าวปี 2563 ชาวบ้านบ้านไฮตากระจายกันไปขายลอตเตอรี่ในหลายจังหวัด บางคนลงทุนด้วยเงินกู้ บางคนรับสลากจากนายทุนมาจำหน่ายก่อน แล้วนำเงินกลับมาชำระภายหลัง

รูปแบบดังกล่าวทำให้เกิดทั้งโอกาสและความเสี่ยง เพราะแม้จะสามารถสร้างรายได้จากการขายได้ แต่หากขายไม่หมดหรือเกิดเหตุการณ์ที่ทำให้หยุดขาย ก็อาจมีภาระต้นทุนและหนี้สินตามมา

วังสะพุง เมืองที่มีประวัติศาสตร์ผูกพันกับอาชีพขายลอตเตอรี่

เมื่อพูดถึงชุมชนผู้ขายลอตเตอรี่ในจังหวัดเลย อีกพื้นที่ที่น่าสนใจคืออำเภอวังสะพุง ซึ่งมีประวัติศาสตร์เกี่ยวข้องกับอาชีพนี้มาอย่างยาวนาน

งานวิจัยเรื่อง The Communities of Lottery Sellers: Socio-economic and Cultural Changes in Isan, Thailand ตีพิมพ์ในปี 2014 ระบุว่า ชาวบ้านในอำเภอวังสะพุงเริ่มประกอบอาชีพขายลอตเตอรี่ตั้งแต่ปี 2527 ก่อนที่อาชีพนี้จะแพร่ขยายไปยังอำเภอกระนวน จังหวัดขอนแก่น และอำเภอแกดำ จังหวัดมหาสารคาม ในเวลาต่อมา

งานวิจัยยังอธิบายว่า ผู้ขายบางกลุ่มเดินทางไปขายในกรุงเทพฯ และจังหวัดท่องเที่ยว โดยเดินทางรวมกลุ่มกันด้วยรถกระบะ รถตู้ หรือรถโดยสาร ส่วนผู้ที่ขายภายในจังหวัดของตนเองอาจใช้รถจักรยานยนต์

นอกจากนี้ งานวิจัยยังพบการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจและสังคมของชุมชน ทั้งการมีรายได้สำหรับซื้อที่ดิน สร้างบ้าน และซื้อเครื่องใช้ภายในครัวเรือน

อาชีพที่สร้างรายได้ แต่ก็มีความเสี่ยงซ่อนอยู่

แม้การขายลอตเตอรี่จะเป็นช่องทางทำมาหากินของคนจำนวนมาก แต่ไม่ได้หมายความว่าจะมีรายได้แน่นอนทุกงวด

ผู้ขายต้องรับมือกับต้นทุนสลาก ค่าเดินทาง และความเสี่ยงจากการขายไม่หมด งานวิจัยเกี่ยวกับชุมชนผู้ขายลอตเตอรี่ยังกล่าวถึงปัญหาอุบัติเหตุ การถูกหลอกลวง และการถูกดำเนินคดีจากการขายเกินราคา

กรณีบ้านไฮตากในช่วงโควิด-19 จึงเป็นตัวอย่างที่ชัดเจนว่า เมื่อระบบการขายหยุดชะงัก ผลกระทบไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะกับผู้ขาย แต่ยังลามไปถึงครอบครัวที่พึ่งพารายได้จากอาชีพนี้ด้วย

จากหมู่บ้านหนึ่งสู่วิถีเศรษฐกิจของชุมชน

เรื่องราวของบ้านไฮตากและวังสะพุงสะท้อนให้เห็นอีกมุมหนึ่งของเศรษฐกิจภาคอีสาน อาชีพที่ดูเหมือนเป็นการค้ารายย่อยสามารถขยายตัวจนกลายเป็นเครือข่ายการทำมาหากินของคนในชุมชนได้

อย่างไรก็ตาม ตัวเลขชาวบ้านร่วม 100 คนของบ้านไฮตากเป็นข้อมูลจากเหตุการณ์ในปี 2563 ไม่ใช่ผลสำรวจจำนวนผู้ขายในปีปัจจุบัน และไม่ควรตีความว่าประชากรทั้งหมู่บ้านประกอบอาชีพนี้ทั้งหมด

สิ่งที่น่าสนใจจึงไม่ใช่เพียงจำนวนคนขายลอตเตอรี่ แต่คือการที่อาชีพหนึ่งสามารถเข้าไปมีบทบาทต่อการเดินทาง รายได้ หนี้สิน และวิถีชีวิตของผู้คนในชุมชนได้อย่างลึกซึ้ง

ถ้ามีโอกาสเลือกอาชีพที่ต้องเดินทางไปขายสินค้าต่างจังหวัดเป็นประจำ คุณคิดว่าการขายลอตเตอรี่ยังเป็นอาชีพที่น่าสนใจในปัจจุบันหรือไม่?