สำนวนไทย

เชื่อว่าหลายคนคงเคยเจอประสบการณ์สุดจี๊ดอย่างการโดนคนอื่นฉวยโอกาส หรือแอบเนียนเคลมผลงานที่เราทุ่มเททำมาแทบตายไปหน้าเฉย ๆ จนต้องสบถในใจว่า "แหม... ชุบมือเปิบชัด ๆ!" แต่รู้หรือเปล่าว่า สำนวนไทยติดปากที่ใช้แซะคนประเภทนี้ จริง ๆ แล้วมีที่มาจากวิถีชีวิตบนโต๊ะอาหารของคนไทยสมัยก่อน ที่อ่านแล้วจะต้องร้องอ๋อแน่นอน ทำไมต้อง "ชุบมือ" แล้วทำไมต้อง "เปิบ"? คำว่า "เปิบ" ในภาษาไทยโบราณแปลว่าการใช้มือนิ้วรวบข้าวเ.. ดูเพิ่ม

เวลาได้ยินใครพูดคำว่า "แก่กะโหลกกะลา" บรรยากาศตรงนั้นมักจะตึงขึ้นมาทันที มันเป็นสำนวนไทยติดปากที่ไม่ต้องใช้คำหยาบสักคำ แต่น้ำหนักของมันแรงพอจะทำให้คนฟังจุกได้ง่าย ๆ ยิ่งในสังคมไทยที่ถือเรื่องระบบอาวุโสเป็นใหญ่ การโดนคำนี้เข้าไปมันเหมือนโดนตบหน้ากลางวงว่าโตมาแต่ตัว การมานั่งถอดรหัสคำนี้เลยน่าสนใจว่า สรุปแล้วมันคือคำด่าตรง ๆ หรือแค่คำประชดประชันกันแน่ ถ้าลองแกะความหมายดู คำว่า "กะโหลกกะลา" ก็คือกะล.. ดูเพิ่ม

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th บางประโยคฟังแล้วเหมือนจบเด็ดขาดดี “ตัดหางปล่อยวัดไปเลย” ไม่ต้องตามแก้ ไม่ต้องเสียเวลา ไม่ต้องแบกเรื่องที่ทำให้ปวดหัวอีกต่อไป แต่พอลองมองให้ช้าลง สำนวนนี้ไม่ได้แปลว่าแค่เดินออกจากปัญหา มันคือการตัดความเกี่ยวข้อง แล้วปล่อยให้ภาระตกไปอยู่กับใครสักคนที่ไม่ได.. ดูเพิ่ม

ในสังคมทุกวันนี้ เวลาที่มีใครสักคนออกมาพูดจาเสียงดัง หรือเล่าเรื่องราวบางอย่างด้วยท่าทีดุเดือดจริงจัง เราก็มักจะได้เห็นบรรยากาศการโต้ตอบตามมาติด ๆ เมื่อมีคนเข้ามาสวนกลับด้วยคำว่า "ร้องแร่แห่กระเชอ" ซึ่งบอกเลยว่าคำนี้ไม่ได้แปลว่าโวยวายธรรมดา แต่มันคือคำแซะชั้นดีที่ถูกนำมาใช้ลดทอนน้ำหนัก หรือแขวะใส่คนที่ออกมาส่งเสียงให้เรื่องดัง จนกลายเป็นสำนวนติดปากที่ได้ยินทีไร เป็นต้องมีดราม่าการปะทะฝีปากตามมาทุ.. ดูเพิ่ม

"เพราะติดกระดุมเม็ดแรกผิด" คือประโยคสั้น ๆ ที่มักจะโผล่มาเตือนสติเวลาที่ต้องรื้อเริ่มใหม่ ฟังดูเรียบง่าย แต่ทรงพลังอย่างไม่น่าเชื่อ เพราะมันตอกย้ำว่า "เราเดินผิดทางมาตั้งแต่ก้าวแรก" แล้วเคยสงสัยไหมว่า คำเปรียบเปรยธรรมดา ๆ เกี่ยวกับเสื้อผ้าในชีวิตประจำวัน กลายมาเป็นสำนวนเตือนใจระดับสากลได้ยังไง ภาพของการใส่เสื้อเชิ้ตคือตัวอย่างเชิงสัญลักษณ์ที่เห็นภาพชัดที่สุด ลองจินตนาการว่าหากเราใส่กระดุมเม็ดแรกร.. ดูเพิ่ม

เคยได้ยินประโยคประมาณว่า 'ต่อให้อมพระมาพูดก็ไม่เชื่อ' แล้วสงสัยไหมว่าทำไมต้องอมพระด้วย แค่สาบานหรือยกมือไหว้ก็ยังไม่พอหรือไง สำนวนนี้ฟังเผินๆ เหมือนพูดเล่นแรงๆ แต่ข้างหลังมีทั้งเรื่องความเชื่อเรื่องพระเครื่อง ความศักดิ์สิทธิ์ และระดับความไว้ใจของคนซ่อนอยู่เต็มๆ ความหมายตามพจนานุกรมค่อนข้างตรง คือ พูดโดยอ้างพระหรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์มาประกอบเป็นพยาน และมักใช้ในประโยคปฏิเสธ เช่น 'ต่อให้อมพระมาพูดก็ไม่.. ดูเพิ่ม

ภาษาไทยมีเสน่ห์และความพิถีพิถันในการเลือกใช้คำเปรียบเปรย โดยเฉพาะการเลี่ยงพูดถึงเรื่องอัปมงคลหรือเรื่องความตายตรงๆ แต่ในบรรดาคำอ้อมทั้งหมด สำนวน "นอนคุยกับรากมะม่วง" กลับเป็นคำที่ฟังดูนุ่มนวล ทว่าแฝงไปด้วยความน่าขนลุกและจินตภาพที่ชัดเจนที่สุดสำนวนหนึ่ง ซึ่งเบื้องหลังถ้อยคำนี้ไม่ได้เป็นเพียงแค่การอุปมาอุปไมย แต่คือการบันทึกวิถีชีวิตและธรรมเนียมปฏิบัติของคนไทยในอดีตเอาไว้อย่างแนบเนียน รากเหง้าจากวิ.. ดูเพิ่ม

ไขความจริงเบื้องหลังสำนวนไทยชื่อดังอย่างน้ำตาจระเข้ที่คนส่วนใหญ่มักเข้าใจว่าเป็นสัญลักษณ์ของการแกล้งตีหน้าเศร้าเล่าความเท็จแต่แท้จริงแล้วกลับมีที่มาจากกลไกทางสรีรวิทยาล้วนๆ สำนวนน้ำตาจระเข้หรือในภาษาอังกฤษเรียกว่า Crocodile Tears มักถูกใช้เปรียบเปรยถึงการแสดงความเสียใจจอมปลอมหรือความเสแสร้งเพื่อตบตาผู้อื่น ทว่าในทางวิทยาศาสตร์แล้วพฤติกรรมดังกล่าวไม่ได้เกิดจากความรู้สึกเศร้าโศกเสียใจแต่อย่างใด เนื.. ดูเพิ่ม

คำว่า “ผักชีโรยหน้า” ฟังดูเหมือนเรื่องเล็ก ๆ ในจานอาหาร แต่พอเอามาใช้กับการทำงาน มันกลับมีความหมายค่อนข้างเจ็บ เพราะหมายถึงการทำอะไรให้ดูดีเฉพาะภายนอก ทั้งที่ข้างในยังมีปัญหาเหมือนเดิม ภาพที่เห็นชัดที่สุดคือร้านอาหารที่กำลังจะมีคนมาตรวจ ครัวรก ของวางไม่เป็นที่ พื้นเหนียว ถังขยะเต็ม แต่แทนที่จะจัดระบบใหม่ กลับรีบเช็ดเฉพาะมุมที่มองเห็น ย้ายของรกไปซ่อนไว้หลังร้าน แล้วพอคนตรวจกลับ ทุกอย่า.. ดูเพิ่ม

หลายคนเคยได้ยินประโยคว่า "ฝนตกไม่ทั่วฟ้า" ตั้งแต่เด็ก บางครั้งได้ยินจากผู้ใหญ่ที่กำลังพูดถึงความไม่เป็นธรรม บางครั้งใช้ปลอบใจคนที่รู้สึกว่าชีวิตตัวเองแย่กว่าคนอื่น หรือใช้วิจารณ์การช่วยเหลือที่ไปไม่ถึงทุกคน แม้จะเป็นสำนวนที่ใช้กันมานาน แต่ความหมายของมันกลับยังใช้ได้กับสังคมในทุกยุค หากมองตามตัวอักษร ฝนตกไม่ทั่วฟ้าหมายถึงการที่ฝนตกเฉพาะบางพื้นที่ ขณะที่อีกพื้นที่หนึ่งซึ่งอยู่ไม่ไกลกันอาจไม่มีฝนเลย.. ดูเพิ่ม

“ขี่ช้างจับตั๊กแตน” เป็นสำนวนไทยที่หลายคนคุ้นเคย หมายถึง การลงทุนลงแรงมากเกินความจำเป็นเมื่อเทียบกับสิ่งที่ต้องการได้รับ หรือการใช้ทรัพยากรมหาศาลกับเรื่องเล็กน้อย จนกลายเป็นการกระทำที่ไม่คุ้มค่า แต่เคยสงสัยไหมว่า ทำไมสำนวนนี้ต้องเป็น “ช้าง” กับ “ตั๊กแตน” ทำไมไม่เป็นสัตว์ใหญ่อย่างเสือ หรือสัตว์เล็กอย่างมด? คำตอบอาจอยู่ที่การสร้าง “ภาพความแตกต่าง” ที่.. ดูเพิ่ม

“คุณจะเอาอะไรก็บอกมาตรง ๆ อย่ามัวชักแม่น้ำทั้งห้าอยู่เลย” หลายคนคงเคยได้ยินหรือเคยใช้ประโยคนี้กันจนคุ้นหู แต่เคยสงสัยหรือไม่ว่า “แม่น้ำทั้งห้า” ที่อยู่ในสำนวนไทย หมายถึงแม่น้ำสายใด และเหตุใดการยกชื่อแม่น้ำขึ้นมาจึงกลายเป็นคำเปรียบถึงการพูดหว่านล้อม? สำนวนไทยที่ว่า “ชักแม่น้ำทั้งห้า” หมายถึง การยกเหตุผลหรือกล่าวอ้างเรื่องต่าง ๆ มากมาย เพื่อหว่านล้อมและโน้มน้าวให.. ดูเพิ่ม

เมื่อของหวานไม่ได้เป็นแค่ของกิน แต่เป็นสัญลักษณ์ของชนชั้น “กินคาวไม่กินหวาน สันดานไพร่” เป็นสำนวนไทยเก่าที่หลายคนเคยได้ยิน แต่เบื้องหลังคำพูดนี้ไม่ได้เกี่ยวกับนิสัยของคนกินอาหารเพียงอย่างเดียว หากสะท้อนค่านิยมเรื่องชนชั้น ฐานะ และมารยาทบนโต๊ะอาหารในสังคมไทยสมัยก่อน ในอดีต การรับประทานอาหารไม่ได้มีเพียงเป้าหมายเพื่อให้อิ่ม แต่ยังเป็นการแสดงออกถึงฐานะและการอบรมทางสังคม สำรับอาหารของผู้ม.. ดูเพิ่ม

คำว่า “สมองขี้เลื่อย” เป็นคำด่าที่หลายคนเคยได้ยินมาตั้งแต่เด็ก บางทีใช้แซวเพื่อนแบบขำ ๆ บางทีใช้ด่าจริงเวลาหงุดหงิด เช่น ทำไมคิดไม่ได้ ทำไมจำไม่ได้ ทำไมเรื่องง่าย ๆ ยังพลาดอีก แล้วก็หลุดปากออกมาว่า “สมองขี้เลื่อยหรือไง” ฟังเผิน ๆ มันเป็นคำตลก แต่ถ้าคิดดี ๆ คำนี้แรงอยู่เหมือนกัน เพราะมันไม่ได้ด่าแค่การกระทำ แต่เหมือนด่าว่าคนคนนั้นไม่มีความคิด ไม่มีปัญญา หรือสมองไม่ทำงาน ที่.. ดูเพิ่ม

คำนี้เราเคยได้ยินกันมาบ่อย ๆ แพะรับบาปบางคนไม่ได้ทำอะไรผิดแต่กลายเป็นแพะรับบาปไปก็มี สำนวน “แพะรับบาป” ไม่ได้เกิดขึ้นลอย ๆ แต่มีรากจากพิธีกรรมโบราณ ก่อนถูกใช้หมายถึงคนที่ต้องรับผิดแทนผู้อื่นมาจนถึงปัจจุบัน คำว่า “แพะรับบาป” เป็นสำนวนที่คนไทยใช้กันบ่อย เมื่อพูดถึงคนที่ไม่ได้ก่อเรื่อง แต่กลับถูกโยนความผิดหรือรับผลกระทบแทนคนอื่น สำนวนนี้ฟังดูคุ้นหูมาก จนหลายคนอาจไม่ทันคิดว่าเ.. ดูเพิ่ม

คำว่า “ปลาซิวปลาสร้อย” อยู่ในภาษาไทยมานาน ใช้เรียกสิ่งเล็ก ๆ หรือคนที่มีอำนาจน้อย แต่ปลาตัวเล็กเหล่านี้มีบทบาททั้งในแหล่งน้ำ วิถีชาวบ้าน และวัฒนธรรมอาหารไทย คำว่า ปลาซิวปลาสร้อย มักถูกใช้เปรียบถึงคนหรือสิ่งที่ดูเล็ก ไม่มีอำนาจ หรือไม่ใช่ตัวหลักในสายตาคนทั่วไป จนบางครั้งถูกโยงกับคำว่า “ลูกกระจ๊อก” ในความหมายเชิงเปรียบเทียบ ที่มาของภาพจำนี้เกี่ยวข้องกับลักษณะของปลาเล็กในแหล่.. ดูเพิ่ม

คำว่า "นกกระจอกไม่ทันจะกินน้ำ" เป็นสำนวนไทยโบราณ ที่เราคุ้นเคยและได้ยินกันบ่อย ๆ ความหมายตรงตัวที่เราเข้าใจกันดีก็คือ การทำอะไรที่รวดเร็วจนเกินไป แป๊บเดียวก็เสร็จ หรือยังไม่ทันจะเริ่มต้นดีก็จบลงซะแล้ว โดยเฉพาะในเรื่องที่ควรจะใช้เวลามากกว่านั้น ถ้าเราลองนึกภาพตามธรรมชาติของ "นกกระจอก" ซึ่งเป็นนกตัวเล็ก ๆ ขยับตัวไปมาตลอดเวลา เวลาที่มันจะกินน้ำ มันจะไม่เหมือนสัตว์ใหญ่ ที่สามารถยืนแช่ หรือก้มดื่มน้ำย.. ดูเพิ่ม

เคยสังเกตไหมคะว่า เวลาที่เราเห็นหยาดฝนหรือหยดน้ำตกลงบน “ใบบอน” น้ำเหล่านั้นจะไม่เคยซึมลึกหรือทำเปียกให้ผิวใบระคายเคืองเลยแม้แต่น้อย แต่มันกลับจับตัวกันเป็นก้อนกลมๆ กลิ้งไปกลิ้งมาอย่างอิสระ พอใบขยับนิดเดียว หยดน้ำนั้นก็ร่วงหล่นลงสู่พื้นดินทิ้งไว้เพียงความว่างเปล่าและแห้งสนิท ปรากฏการณ์ธรรมชาติเล็กๆ นี้ ถูกคนโบราณหยิบยกมาเปรียบเปรยถึงพฤติกรรมของคนได้อย่างลึกซึ้ง คำว่า “น้ำกลิ้งบนใ.. ดูเพิ่ม

“ชักดาบ” เป็นคำที่หลายคนได้ยินเวลาพูดถึงการกินแล้วไม่จ่าย หรือใช้บริการแล้วหนีค่าใช้จ่าย แต่คำนี้ไม่ได้มีแค่ภาพของดาบในมือ หากยังสะท้อนเรื่องความรับผิดชอบต่อเงินและข้อตกลงในชีวิตประจำวันด้วย ตามความหมายในพจนานุกรม คำว่า “ชักดาบ” มีความหมายตรงตัวว่า ดึงดาบออกจากฝัก แต่เมื่อใช้เป็นสำนวน จะหมายถึง “ไม่ยอมจ่ายเงิน” หรือพูดง่าย ๆ คือ เบี้ยวเงินหลังจากได้รับของหรือบร.. ดูเพิ่ม

คำว่า “กลัวจนขี้ขึ้นสมอง” ไม่ได้หมายถึงเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นกับคนจริง ๆ แต่เป็นสำนวนไทยที่ใช้พูดถึงอาการตกใจกลัวอย่างสุดขีด จนทำอะไรไม่ถูก ที่น่าสนใจคือคำอธิบายดั้งเดิมของสำนวนนี้โยงไปถึง กุ้ง สัตว์ใกล้ตัวที่คนไทยรู้จักกันดี ตามคำอธิบายของสำนักงานราชบัณฑิตยสภา สำนวนนี้หมายถึงความรู้สึกตกใจกลัวมาก และมีเรื่องเล่าผูกกับกุ้งว่าเป็นสัตว์ที่มี “ขี้” หรือของเสียอยู่บริเวณหัวสมอง .. ดูเพิ่ม